علیرضا اکبری ماسوله، عضو پیشین هیئت مدیره بانک سرمایه
در شرایطی که پس از جنگ، موضوع افزایش تسهیلات‌دهی شبکه بانکی و هدایت منابع به چرخه اقتصادی کشور مورد توجه قرار گرفته است، هر نوع تسهیلاتی که از سوی شبکه بانکی پرداخت می‌شود، به نوعی با خلق پول همراه است و این موضوع اساسا جزو ماهیت و وظایف نظام بانکی محسوب می‌شود.
بانک‌ها به محض اینکه اعتبار ایجاد و تسهیلات پرداخت می‌کنند، در واقع به افزایش گردش پول در اقتصاد کمک می‌کنند؛ بنابراین مسئله اصلی، صرفا خلق پول نیست، بلکه نحوه استفاده از منابع خلق‌شده و مسیری است که این منابع در اقتصاد طی می‌کنند.
سیاست‌گذار باید در شرایط تورمی بر نحوه گردش نقدینگی نظارت داشته باشد، چراکه اگر اعتبار ایجادشده وارد بخش‌های مولد اقتصاد شود، می‌تواند به افزایش تولید و ایجاد ارزش افزوده منجر شود، اما اگر همین منابع به سمت فعالیت‌های غیرمولد مانند خرید و فروش طلا، ارز، سکه و مسکن حرکت کند، نتیجه متفاوت خواهد بود.
به طور مثال کالری ذاتا خوب یا بد نیست؛ اگر کالری را به فردی بدهید که هیچ فعالیتی ندارد، نتیجه آن می‌تواند افزایش وزن، فشار خون و چربی خون باشد، اما اگر همین کالری در اختیار فردی قرار گیرد که فعالیت و تحرک دارد، به سلامتی تبدیل می‌شود.
پول نیز در اقتصاد همین ماهیت را دارد. اگر در یک اقتصاد فعال و مولد، منابع پولی تزریق شود، می‌تواند موجب بزرگ‌تر شدن اقتصاد و تقویت فعالیت‌های اقتصادی شود، اما اگر همین پول وارد یک اقتصاد خوابیده و متوقف شود، به جای ایجاد ارزش افزوده، آثار نامطلوبی ایجاد خواهد کرد؛ بنابراین راهکار مهار تورم، جلوگیری کامل از اعتباردهی بانک‌ها نیست. اگر قرار باشد بانک‌ها تسهیلات پرداخت کنند، باید نظارت شود که این منابع حتما وارد فرآیند تولید شوند. تولیدکننده‌ای که برای توسعه فعالیت خود نیازمند نقدینگی است، در صورت دریافت تسهیلات می‌تواند این منابع را به افزایش تولید و ایجاد ارزش افزوده تبدیل کند.
دستگاه ناظر و سیاست‌گذار باید پیش از پرداخت تسهیلات، وضعیت و نوع فعالیت متقاضیان را مورد توجه قرار دهد، اگر فردی برای توسعه یک کارخانه تولیدی درخواست تسهیلات کند، این منابع می‌تواند در مسیر تولید قرار گیرد؛ اما اگر فردی تسهیلات دریافت کند تا با آن وارد خرید و فروش ملک شود، در شرایط فعلی اقتصاد، اولویت پرداخت تسهیلات نباید چنین فعالیتی باشد.
منابع بانکی باید به سمت تولید کالا و خدماتی هدایت شود که برای اقتصاد ارزش افزوده ایجاد می‌کند؛ از تولید نان و خمیردندان گرفته تا خودرو و سایر کالا‌های مورد نیاز کشور. تولید تنها بخشی است که در صورت عملکرد صحیح، همراه خود ارزش افزوده ایجاد می‌کند. اگر بخواهیم مفهوم برکت در منابع مالی را به زبان ساده بیان کنیم، می‌توان گفت هر پولی که ارزش افزوده ایجاد کند، دارای برکت است؛ بنابراین پول زمانی می‌تواند به اقتصاد کمک کند که در مسیر درست قرار گیرد.
اگر سیاست‌گذار و نظام بانکی توانایی کنترل محل مصرف منابع را نداشته باشند، اعتباردهی بدون نظارت هم می‌تواند به افزایش مشکلات اقتصادی منجر شود؛ زیرا در چنین شرایطی منابع به جای ایجاد تولید، به فعالیت‌های غیرمولد و سفته‌بازی کمک می‌کنند.
رسانه‌ها باید نسبت به ادبیات «بانک‌ها پول چاپ می‌کنند» دقت داشته باشند چرا‌که یک جمله‌ای انحرافی است. بانک‌ها اساسا با هدف خلق اعتبار و پول در اقتصاد ایجاد شده‌اند تا از منابع موجود، اعتبار بیشتری برای فعالیت‌های اقتصادی فراهم کنند.
اگر یک واحد تولیدی به نقدینگی نیاز داشته باشد و بانک منابع مورد نیاز آن را تامین کند، در صورتی که این منابع در مسیر تولید و ایجاد ارزش افزوده قرار گیرد، بانک اقدام مثبتی انجام داده است. مشکل زمانی ایجاد می‌شود که منابع بانکی به فعالیت‌هایی اختصاص پیدا کند که ارزش افزوده‌ای برای اقتصاد ایجاد نمی‌کنند.
فعالیت خدماتی و بازرگانی در یک اقتصاد سالم به خودی خود هیچ ایرادی ندارد، اما در شرایطی که اقتصاد با مشکلات و اختلالات مختلف مواجه است، باید در تخصیص منابع احتیاط بیشتری صورت گیرد. برای نمونه واردات کالا‌های استراتژیک مانند خوراک دام برای اقتصاد کشور ضروری است، اما اگر منابع صرفا برای گردش چندباره یک کالا میان واسطه‌ها و افزایش غیرواقعی قیمت آن شود، این منابع نه‌تنها ارزش افزوده ایجاد نمی‌کنند، بلکه می‌توانند به فساد اقتصادی نیز کمک کنند.
در نهایت، مسئله اصلی در سیاست پولی و اعتباری، صرفاً میزان خلق پول و اعتبار نیست، بلکه مسیر حرکت و محل مصرف این منابع است. خلق اعتبار بخشی از کارکرد طبیعی نظام بانکی است و در صورتی که منابع ایجادشده به سمت تولید کالا و خدمات، توسعه ظرفیت‌های اقتصادی و فعالیت‌های مولد هدایت شود، می‌تواند به ایجاد ارزش افزوده و تقویت اقتصاد منجر شود. در مقابل، نبود نظارت بر محل مصرف تسهیلات و ورود منابع به فعالیت‌های سفته‌بازانه و غیرمولد، می‌تواند آثار تورمی و نامطلوبی به همراه داشته باشد. بنابراین، سیاست‌گذار به جای تمرکز صرف بر محدود کردن اعتباردهی، باید بر کیفیت تخصیص منابع، اعتبارسنجی متقاضیان و نظارت بر مصرف تسهیلات تمرکز کند تا پول خلق‌شده به جای دامن زدن به سوداگری، در خدمت تولید و ارزش‌آفرینی قرار گیرد.